آموزش زبان کردی
زبان کُردی چیست؟
زبان کُردی بخشی از خانواده زبانهای هند و اروپائی است. این زبان با گویشهای متعدد خود عضو شاخه شمال شرقی این خانواده در قسمت زبانهای هند و ایرانی و یکی از زبانهای شاخه شمال غربی زبانهای ایرانی (اوستایی – کُردی – فارسی – بلوچی – تاجیکی- پشتو) است که در بخشهایی از خاورمیانه که به آن سرزمین کُردستان گفته میشود به آن گفتگو میشود و با زبان فارسی قرابت نزدیکی دارد.
پروفسور ن. مکنزی نوشتهاست: که در نظر اول میتوان انتظار داشت که منظور از زبان مادی زبان کُردی است.
همچنین ولادیمیر مینورسکی معتبرترین زبانشناس زبان کُردی این نظر را تایید میکند:
«اگر کُردها از نوادگان مادها نباشند، پس برسر ملتی چنین کهن و مقتدر چه آمدهاست و این همه قبیله و تیرهٔ مختلف کُرد که به یک زبان ایرانی و جدای از زبان دیگر ایرانیان تکلم میکنند؛ از کجا آمدهاند؟»
بدون تردید اشعار بابا طاهر در گویش کُردی جنوبی " لَکی" در قرن یازده میلادی و نوشتههای آیین یارسان در گویش اورامانی و گورانی در قرن سیزده هم میلادی، بخشی از کهن ترین آثار ادبی کُردستان هستند.
از نظر جغرافیایی سرزمین کُردستان به قسمتهایی از ایران، ترکیه، عراق و سوریه گفته میشود. اما جمعیتهای پراکنده کُرد نیز در جمهوری آذربایجان، روسیه، ارمنستان، شمال خراسان و در مناطقی از استان گیلان (یعنی لوشان و چمخاله لنگرود) یافت میشوند.
الفبای کردی چیست؟
نزدیک به (۴۲٪)کُردها در کُردستان ترکیه (شمال سرزمین کُردستان) از الفبای لاتین(در گذشته زبان کُردی تنها با الفبای سامی نوشته میشد؛ اما از جنگ جهانی اول به بعد از نویسه لاتین استفاده میشود) و بقیه کُردها به ترتیب (۳۸٪) در کُردستان ایران (شرق سرزمین کُردستان) و (۱۸٪) در کزدستان عراق (جنوب سرزمین کُردستان) و (۲٪) در کُردستان سوریه (غرب سرزمین کُردستان) در مجموع (۵۸٪) از الفبای عربی (سامی) استفاده میکنند. علاوه بر این تعداد، کُردهای روسیه از الفبای سیریلیک استفاده میکنند.
مقدمه: معرفی نویسههای الفبای کُردی
درس اول: نویسههایی که از نظر نوشتاری و تلفظ بین الفبای کُردی و فارسی مشترک هستند.
درس دوم: نویسههایی که از نظر نوشتاری مشترک ولی از نظر تلفظ (طرز ادا) متفاوت هستند.
درس سوم: نویسههایی که از نظر نوشتاری متفاوت ولی از نظر تلفظ (طرز ادا) مشترک هستند.
درس چهارم: نویسههایی که هم از نظر نوشتاری وهم از نظر تلفظ (طرز ادا) باالفبای فارسی متفاوتند.
درس اول دسته اول: نویسههایی که از نظر نوشتاری و تلفظ مشترک هستند
دسته دوم: نویسههایی که از نظر نوشتاری مشترک ولی از نظر تلفظ متفاوت هستند.
دسته سوم: نویسههایی که از نظر نوشتاری متفاوت ولی از نظر تلفظ مشترک هستند.
دسته چهارم: نویسههایی که هم از نظر نوشتاری وهم از نظر تلفظ متفاوتند.
بررسی دسته اول:
نویسههایی که از نظر نوشتاری و تلفظ (طرز ادا) بین الفبای کُردی و الفبای فارسی مشترک هستند.
" این علامت نشان دهنده لینک دانلود فایل صوتی است. فایلهای صوتی را دانلود کرده و به
دقت به آن گوش دهید. "
در صامتها:ب/ پ / ت / ج/ چ/ خ/ د / ر/ ز / ژ / س/ ش/ ف/ ک/ گ/ ل/ م/ ن/ ه / ی (۲۰ نویسه)
در مصوتها: ا / ی (صدای ایی کشیده) / (۲ نویسه)
صامتها:
۱ - (ب: بـ ـبـ ـب ب)
باران، سبەینێ، قەڵب، کەڵەباب، بەران، بۆق، سەبر، سێبەر، کەباب، باب
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " b / B " نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۲ - (پ: پــ ـپـ ـپ پ)
پیر، تەپڵ، خشپە، پەپوولە، سپی، سپڵە، شڵپە، قاپ، ئەسپ، تۆپ
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " p /P" نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۳ - (ت: تــ ـتـ ـت ت)
تەرزە، تازە، تۆز، پشتێن، نیشتمان، نەتەوە، سەردەشت، زەرتوشت، تەڕ، تەماتە
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " t / T " نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۴ - (ج: جـ ـجـ ـج ج)
جێگا، جل، جوولەکە، جۆگە، جووچکە، هەنجیر، زنجیر، پەنجە، ڕەنج، سەرنج
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " c / C " نشان داده میشود.
(دانلود فایل نویسههای " ب / پ / ت /ج ")
۵ - (چ: چـ ـچـ ـچ چ)
بێچوو، کەوچک، کەچەڵ، قاچ، ماچ، کۆچ، ورچ، پرچ، چرچ، کچ
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " ç / Ç" نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۶ - (خ: خـ ـخـ ـخ خ)
خاو، خێل، خەرمان، تەختە، خوشک، مێخەک، خەو، بەرخ، شاخ، داخ
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " x / X" نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۷ - (د: د ــد)
دەرزی، دەست، کورد، ورد، درشت، درۆ، دەم، دڕک، دار، درگا
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " d / D" نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۸ - (ر: ر ـر)
سەرباز، سەردار، دەرزی، دەردەدار، زۆر، برۆ، برا، کرێکار، کوردستان، کەر
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " r / R" نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۹ - (ز: ز ـز)
زانا، زیرەک، زەماوەند، زۆر، مزگێنی، بەرز، زەرگەتە، زریکە، زانست، پارێزەر، زانکۆ
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " z / Z" نشان داده میشود.
(دانلود فایل صوتی نویسههای " چ / خ / د / ر / ز ")
۱۰ – (ژ: ژ ـژ)
بێژنگ، کەژ، ژین، ژار، ژیر، ژن، ئەژنۆ، ژێر، ژیلەمۆ، ژان
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " j / J" نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۱۱ – (س: ســ ـسـ ـس س)
سارد، ئەسرین، سنوور، سهرۆک، زانست، ههناسه، سی، مامۆستا، سهرهتا، کۆسپ
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " s / S " نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۱۲ – (ش: شــ ـشـ ـش ش)
شار، شاباش، شاخ، شەو، شین، شەل، شووشە، شمشاڵ، شووتی، شەکەت
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " ş / Ş" نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۱۳ – (ف: فـ ـفـ ـف ف)
فێنک، فشە، تریفە، تف، ماف، فیشەک، فانتۆم، دهرفهت، بەفر، شەرەف
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " f / F" نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۱۴ – (ک: کــ ـکـ ـک ک)
کاوە، کەم، چکۆلە، تێکۆشان، مێشک، وشک، تاریک، پاک، چاک، بووک
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " k / K" نشان داده میشود.
(دانلود فایل صوتی نویسههای " ژ / س / ش / ف / ک ")
۱۵ – (گ: گــ ـگـ ـگ گ)
گەڵا، هەنگاو، مانگ، ڕەنگ، گورگ، مانگا، گرێو، گڕ، گریان، گاڵتە،
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " g / G" نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۱۶ – (ل: لــ ـلـ ـل ل)
لێو، کەل و پەل، کەلاوە، لاو، لاواز، گەردەلوول، لۆتی، مەلە، مەل، لێبووردن
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " l / L" نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۱۷ – (م: مــ ـمـ ـم م)
مشک، مانگ، هێمن، سمێڵ، سمۆرە، نم، بزمار، مەلە، دیمەن، کۆمار
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " m / M" نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۱۸ – (ن: نــ ـنـ ـن ن)
نان، نەرم، ناو، گزنگ، نەوسن، بزن، بەران، شنۆ، شنە، هەناسە
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " n / N" نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۱۹ – (ﮬ: هـ ـهـ)
هێمن، هەنار، هەنجیر، نهێنی، بەهار، مەهاباد، داهاتوو، هاندان، هەرمێ، هەڵبژاردن
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " h / H" نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۲۰ – (ی: یـ ی)
یارمەتی، یار، یاخی، یانزە، وەیلان، بایێخ، تایبەت، یەکیەتی، یەک، سەیران
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " y / Y" نشان داده میشود.
(دانلود فایل صوتی نویسههای " گ / ل / م / هـ / ی ")
مصوتها:
۱- (ا: ا ـا)
یارمەتی، یار، یاخی، بەران، هەناسە، فانتۆم، تاریک، پاک، چاک، نان
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " a / A" نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۲ – (ی: ـیـ ی)
یاخی، تاریک، هەنجیر، شین، ئهسرین، پیت، تیشک، دیمهن، بهزهای، زایینی
در الفبای لاتین این آوا را با نویسه " î / Î" نشان داده میشود.
(دانلود فایل نویسههای " ا / ی ")
لازم به ذکر است:
۱: چون کاربرد این نویسهها شبیه زبان فارسی است نیازی به توضیح بیشتر ندارد.
۲: هدف فقط شنیدن و دیدن کلماتی است که با این تعداد نویسه مشترک نوشته شدهاند، در درسهای بعدی با معنی این کلمات نیز آشنا خواهید شد.
جدول مقایسه ایی نویسههای لاتین با عربی مربوط به دسته اول:
صامتها
الفبای لاتین
الفبای عربی
B - b
ب
P - p
پ
T - t
ت
C - c
ج
Ç - ç
چ
X - x
خ
D - d
د
R - r
ر
Z - z
ز
J – j
ژ
S - s
س
Ş - ş
ش
F – f
ف
K – k
ک
G – g
گ
L – l
ل
M – m
م
N – n
ن
H – h
هـ
Y – y
ی
مصوتها
الفبای لاتین
الفبای عربی
A - a
ا
î / Î
ی
درس دوم
دسته اول (درس اول): نویسههایی که از نظر نوشتاری و تلفظ بین الفبای کُردی و الفبای
فارسی مشترک هستند.
دسته دوم (درس دوم): نویسههایی که از نظر نوشتاری مشترک ولی از نظر تلفظ
متفاوت هستند.
دسته سوم (درس سوم): نویسههایی که از نظر نوشتاری متفاوت ولی از نظر تلفظ
مشترک هستند.
دسته چهارم (درس چهارم): نویسههایی که هم از نظر نوشتاری وهم از نظر تلفظ
باالفبای فارسی متفاوتند.
بررسی دسته دوم:
نویسههایی که از نظر نوشتاری مشترک ولی از نظر تلفظ (طرز ادا) متفاوت هستند.
" این علامت نشان دهنده لینک دانلود فایل صوتی است. فایلهای صوتی را دانلود کرده و به
دقت به آن گوش دهید. "
در صامتها: / ح / ع / غ / ق / و /
در مصوتها: (و: ـو)
نویسههای زیر در ظاهر کاملا شبیه به نویسههای زبان فارسی هستند اما باید تاکید کرد، اگرچه از نظر نوشتاری این شباهت درست است اما در زبان کُردی این نویسهها کاملا متفاوت تلفظ (اَدا) میشود. بدین معنی که کُردها کلماتی مانند " حسن، علی، غار، قاز، ورود " را نسبت به فارسها بسیار متفاوت تلفظ میکنند.
صامتها:
۱ - (ح: حـ ـحـ ـح ح)
در زبان فارسی تلفظ این نویسه بسیار به نویسه "(ﮬ: هـ ـهـ) " شبیهاست لذا برای تشخیص آن، به نویسهٔ " ح "، (ح ِ جیمی) و به نویسه " ﮬ " (ﮬِ دو چشم) گفته میشود. بدین گونه که کلمه " حمید " با (ح ِ جیمی) و " هادی " با (ﮬِ دو چشم) نوشته میشود در حالی هر دو نویسه (ح و ﮬ) بصورت " ﮬ " تلفظ میشود یعنی " حمید " را " همید " و " هادی " را نیز " هادی " تلفظ میکنند.
اما در زبان کُردی نویسه " ح " همانند عربی از حلق تلفظ میشود. و تفاوت آن نسبت به نویسه " ﮬ " کاملا قابل تشخیص است.
به تلفظ نویسه " ح " در کلمات زیر گوش دهید:
دانلود فایل صوتی
" حەسەن، حەرام، حاشا، حاڵی کردن، حەپلە، حەوت، حیلەباز، حەیدەر، حەوتە، حەشار "
لازم به ذکر است که تعداد زیادی از زبان شناسان کُرد معتقدند این نویسه در هیچ کلمه ریشه دار کُردی بکار نمیرود و این نویسه متعلق به زبانهای سامی بوده که با ورود اسلام به سرزمین کُردستان تا مدتها کُردها با تلفظ این نویسه مشکل داشتند و مدت زیادی طول کشیده تا تلفظ این نویسه را یاد گرفتند.
در الفبای لاتین نویسه ایی جدا برای این آوا تعریف نشدهاست و از همان نویسهٔ " h / H " استفاده میشود.
۲ - (ع: عـ ـعـ ـع ع)
در زبان فارسی تلفظ این نویسه بسیار به نویسههای زیر شبیهاست:
(اَ َ) آوای فتحه در عربی / آ (آی با کلاه) / (اُ ُ)آوای ضمه در عربی / (اِ ِ)آوای کسره در عربی
لذا برای تشخیص آن، به نویسه "ع "،(عین)گفته میشود. در زبان فارسی کلمات "علی، عالی، علوم
، عشق" به ترتیب شبیه " اَلی، آلی، اُلوم، اِشق " تلفظ میشوند.
اما در زبان کُردی نویسه " ع " همانند عربی از حلق تلفظ میشود. و تفاوت آن نسبت به نویسههای ذکر شده در بالا کاملا قابل تشخیص است.
به تلفظ نویسه " ع " در کلمات زیر گوش دهید:
لینک دانلود فایل صوتی
" عەلی، عالی، عولووم، عەشق، عاجز، عادەت، عەرەب، عەسکەر، عەزرەت، عەوداڵ "
لازم به ذکر است که تعداد زیادی از زبان شناسان کُرد معتقدند این نویسه در هیچ کلمه ریشه دار کُردی بکار نمیرود و این نویسه متعلق به زبانهای سامی بوده که با ورود اسلام به سرزمین کُردستان این نویسه نیز وارد آواهای زبان کُردی شدهاست. به همین دلیل در الفبای لاتین نویسه ایی جدا برای آن تعریف نشدهاست و از همان نویسهٔ " e /E" استفاده میشود.
در الفبای لاتین نویسه ایی جدا برای این آوا تعریف نشدهاست و مانند زبان فارسی عمل میشود یعنی به جای این نویسه از نویسههای " e / E یا a / A یا o / O یا / Ê ê " استفاده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۳ و ۴ - (غ: غـ ـغـ ـغ غ) و (ق: قـ ـقـ ـق ق)
در زبان فارسی نویسه " غ " همانند نویسه " ق " تلفظ میشود. لذا به نویسه " غ "، (غین) و به نویسه " ق "، (قاف) گفته میشود. بدین گونه که کلمات (غار، غارتگر، غافل، غربت، غایب) با " غین " و کلمات (قاب، قاتل، قصاب، قشنگ، قطار) با " قاف " نوشته میشوند اما همه کلمات تقریبا با " قاف " تلفظ میشوند یعنی بدین صورت:
(قار، قارتگر، قافل، قربت، قایب، قاب، قاتل، قصاب، قشنگ، قطار)
تلفظ این دو نویسه در زبان کُردی:
در زبان کُردی برای تلفظ نویسه " ق " انتهای زبان به ته سقف دهان چسبیده میشود و در لحظه بیرون راندن هوا (با فشار) زبان از سقف دهان جدا شده و آزاد میگردد.
برای تلفظ نویسه " غ " انتهای زبان به انتهای سقف دهان (نزدیک به زبان کوچک) چسبیده میشود و در هنگام بیرون راندن هوا (بدون فشار) زبان همچنان به سقف دهان چسبیده میماند.
به تلفظ نویسه " ق " در کلمات زیر گوش دهید:
لینک دانلود فایل صوتی
" قەشەنگ، قەتار، قابلەمە، قۆری، قیر، قرپۆک، قاچ، قارچ، قەیتان، قازی "
در الفبای لاتین این آوا با نویسه " q / Q " نشان داده میشود.
------------------------------------
به تلفظ نویسه "غ " در کلمات زیر گوش دهید:
لینک دانلود فایل صوتی
" غارەتگەر، غافڵ، غوربەت، غاییب، غار کردن، غەزەب، غەیبەت، غەمبار، غەمخۆر، غیرەت "
لازم به ذکر است که تعداد زیادی از زبان شناسان کُرد معتقدند نویسهٔ " غ " در هیچ کلمه ریشه دار کُردی بکار نمیرود و این نویسه متعلق به زبانهای سامی بوده که با ورود اسلام به سرزمین کُردستان این نویسه نیز وارد آواهای زبان کُردی شدهاست.
در بیشتر کلمات ریشه دار زبان کُردی نویسهٔ " غ " به نویسهٔ " خ " تبدیل میشود. در کلماتی که همچین تبدیلی صورت نمیگیرد کلمه یی کُردی جای کلمهٔ بیگانه را میگیرد.
کلمه غیر کُردی نوشتن کلمه با الفبای عربی تبدیل "غ"به"خ"یا جایگزینی با یک کلمه کُرددی
------------------------------- ----------------------------------------------
غم >> غەم >> خەم
غافل >> غافڵ >> خافڵ
غزال >> غەزاڵ >> خەزاڵ
غار >> -- >> ئەشکەوت
در الفبای لاتین نویسه ایی جدا برای این آوا تعریف نشدهاست و به جای این نویسه از نویسه " x / X " استفاده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۵ –(و: و)
در زبان فارسی این نویسه همانند (V) در انگلیسی و (ڤ) در کُردی تلفظ میشود. بدین گونه که کلمه " ورود " بصورت (vorood) ادا میشود. اصولا تلفظ دو نویسه " V " و " W " در زبان انگلیسی بسیار متفاوت هستند.
به تلفظ (W و V) در کلمات زیر گوش دهید:
" World , Want , Word , Web , Wage "
" Vacant , Van , Vanish , Verb , View "
تلفظ نویسه " و " در کُردی همانند تلفظ نویسه " W " در انگلیسی و نویسه " و " در عربی است. بدین گونه که برای تلفظ آن لبها غنچه میشوند و هرگز از دندانها استفاده نمیشود (لبها و دندانها هیچ تماسی با هم پیدا نمیکنند).
به تلفظ نویسه " و " در کلمات زیر گوش دهید:
لینک دانلود فایل صوتی
" وەک، وشە، وەرە، وەرز، وریا، وشک، وشتر، ورگ، ورد، واتا "
در الفبای لاتین این آوا با نویسه " w / W " نشان داده میشود.
پنج نویسهٔ " ح / ع / غ / ق / و " با آنکه ظاهرا در کُردی و فارسی مشترک هستند اما باید
تاکید کرد که از لحاظ شکل تلفظ قرابتی با هم ندارند.
مصوتها:
به کلمات زیر در زبان کُردی و فارسی نگاه کنید:
کُردی: کورد، کورسی، کورت، کوردستان، گورگ
فارسی: سرور، غرور، شروع، رود، کور
در نگاه اول نویسه " و (صدای او) " در کلمات کُردی و فارسی مشترک هستند.
اما نویسه " و (صدای او) " در کُردی نسبت به فارسی بسیار کوتاه تر (در حدود یک سوم) ادا میشود.
مانند تلفظ " او " در کلمه انگلیسی " Put " و احیانا تلفظ "او" در کلمه فارسی " پول ".
به این نویسه در کُردی (اوی کوتاه) گفته میشود.
کلمات فارسی فوق را با الفبای کُردی مینویسیم:
فارسی: سرور، غرور، شروع، رود، کور
کُردی: سوروور، غوروور، شورووع، روود، کوور
در کُردی آوای " اوی کوتاه " را با یک " و " و آوای " اوی کشیده " را با دو "وو" نشان میدهند.
پس نویسه " و " در بیشتر کلمات فارسی صدای " اوی کشیده " و در کلمات کُردی صدای " اوی کوتاه " میدهد.
به تلفظ نویسه " و (صدای او کوتاه) " در کلمات زیر گوش دهید:
" کورد، کورسی، کورت، کوردستان، گورگ، چەکوش، درومان، سوتمان، کوڕ، کورتان "
در الفبای لاتین این آوا با نویسه " u / U " نشان داده میشود.
نکته مهم
به این کلمات دقت کنید:
وەک، وشە، وەرە، وەرز، وریا، وشک، وشتر، ورگ، ورد، واتا
کورد، کورسی، کورت، کوردستان، گورگ، چەکوش، درومان، سوتمان، کوڕ، کورتان
نویسه (و) در کدامیک صامت (صدای واو) و در کدامیک مصوت (صدای او) است؟
واضح است که در این کلمات (و) هم به عنوان صامت و هم به عنوان مصوت بکار برده شدهاست.
(و) در ردیف اول به عنوان صامت (آوای نویسه W) و در ردیف دوم به عنوان مصوت (آوای نویسه U)
این اشکال در الفبای عربی که برای هر دو آوای (W صامت و U مصوت در لاتین) یک نویسه (کارکتر) الفبایی یعنی " و " تعریف شدهاست موجب مشکلاتی در امر یادگیری زبان کُردی شدهاست. در الفبای کُردی با نویسه لاتین این اشکال برطرف شدهاست بدین گونه که برای آوای صامت نویسه W و برای آوای مصوت نویسه U تعریف شدهاست.
برای توضیحات تکمیلی به " نقدی بر الفبای زبان کُردی " مراجعه کنید.
جدول تطابقی نویسههای لاتین با نویسههای عربی مربوط به دسته دوم
صامتها
لاتین
عربی
ندارد
ح
ندارد
ع
ندارد
غ
Q – q
ق
W – w
و
مصوتها
لاتین
عربی
u / U
و
nvs s,l درس دوم
دسته اول (درس اول): نویسههایی که از نظر نوشتاری و تلفظ بین الفبای کُردی و الفبای
فارسی مشترک هستند.
دسته دوم (درس دوم): نویسههایی که از نظر نوشتاری مشترک ولی از نظر تلفظ
متفاوت هستند.
دسته سوم (درس سوم): نویسههایی که از نظر نوشتاری متفاوت ولی از نظر تلفظ
مشترک هستند.
دسته چهارم (درس چهارم): نویسههایی که هم از نظر نوشتاری وهم از نظر تلفظ
باالفبای فارسی متفاوتند.
بررسی دسته دوم:
نویسههایی که از نظر نوشتاری مشترک ولی از نظر تلفظ (طرز ادا) متفاوت هستند.
" این علامت نشان دهنده لینک دانلود فایل صوتی است. فایلهای صوتی را دانلود کرده و به
دقت به آن گوش دهید. "
در صامتها: / ح / ع / غ / ق / و /
در مصوتها: (و: ـو)
نویسههای زیر در ظاهر کاملا شبیه به نویسههای زبان فارسی هستند اما باید تاکید کرد، اگرچه از نظر نوشتاری این شباهت درست است اما در زبان کُردی این نویسهها کاملا متفاوت تلفظ (اَدا) میشود. بدین معنی که کُردها کلماتی مانند " حسن، علی، غار، قاز، ورود " را نسبت به فارسها بسیار متفاوت تلفظ میکنند.
صامتها:
۱ - (ح: حـ ـحـ ـح ح)
در زبان فارسی تلفظ این نویسه بسیار به نویسه "(ﮬ: هـ ـهـ) " شبیهاست لذا برای تشخیص آن، به نویسهٔ " ح "، (ح ِ جیمی) و به نویسه " ﮬ " (ﮬِ دو چشم) گفته میشود. بدین گونه که کلمه " حمید " با (ح ِ جیمی) و " هادی " با (ﮬِ دو چشم) نوشته میشود در حالی هر دو نویسه (ح و ﮬ) بصورت " ﮬ " تلفظ میشود یعنی " حمید " را " همید " و " هادی " را نیز " هادی " تلفظ میکنند.
اما در زبان کُردی نویسه " ح " همانند عربی از حلق تلفظ میشود. و تفاوت آن نسبت به نویسه " ﮬ " کاملا قابل تشخیص است.
به تلفظ نویسه " ح " در کلمات زیر گوش دهید:
دانلود فایل صوتی
" حەسەن، حەرام، حاشا، حاڵی کردن، حەپلە، حەوت، حیلەباز، حەیدەر، حەوتە، حەشار "
لازم به ذکر است که تعداد زیادی از زبان شناسان کُرد معتقدند این نویسه در هیچ کلمه ریشه دار کُردی بکار نمیرود و این نویسه متعلق به زبانهای سامی بوده که با ورود اسلام به سرزمین کُردستان تا مدتها کُردها با تلفظ این نویسه مشکل داشتند و مدت زیادی طول کشیده تا تلفظ این نویسه را یاد گرفتند.
در الفبای لاتین نویسه ایی جدا برای این آوا تعریف نشدهاست و از همان نویسهٔ " h / H " استفاده میشود.
۲ - (ع: عـ ـعـ ـع ع)
در زبان فارسی تلفظ این نویسه بسیار به نویسههای زیر شبیهاست:
(اَ َ) آوای فتحه در عربی / آ (آی با کلاه) / (اُ ُ)آوای ضمه در عربی / (اِ ِ)آوای کسره در عربی
لذا برای تشخیص آن، به نویسه "ع "،(عین)گفته میشود. در زبان فارسی کلمات "علی، عالی، علوم
، عشق" به ترتیب شبیه " اَلی، آلی، اُلوم، اِشق " تلفظ میشوند.
اما در زبان کُردی نویسه " ع " همانند عربی از حلق تلفظ میشود. و تفاوت آن نسبت به نویسههای ذکر شده در بالا کاملا قابل تشخیص است.
به تلفظ نویسه " ع " در کلمات زیر گوش دهید:
لینک دانلود فایل صوتی
" عەلی، عالی، عولووم، عەشق، عاجز، عادەت، عەرەب، عەسکەر، عەزرەت، عەوداڵ "
لازم به ذکر است که تعداد زیادی از زبان شناسان کُرد معتقدند این نویسه در هیچ کلمه ریشه دار کُردی بکار نمیرود و این نویسه متعلق به زبانهای سامی بوده که با ورود اسلام به سرزمین کُردستان این نویسه نیز وارد آواهای زبان کُردی شدهاست. به همین دلیل در الفبای لاتین نویسه ایی جدا برای آن تعریف نشدهاست و از همان نویسهٔ " e /E" استفاده میشود.
در الفبای لاتین نویسه ایی جدا برای این آوا تعریف نشدهاست و مانند زبان فارسی عمل میشود یعنی به جای این نویسه از نویسههای " e / E یا a / A یا o / O یا / Ê ê " استفاده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۳ و ۴ - (غ: غـ ـغـ ـغ غ) و (ق: قـ ـقـ ـق ق)
در زبان فارسی نویسه " غ " همانند نویسه " ق " تلفظ میشود. لذا به نویسه " غ "، (غین) و به نویسه " ق "، (قاف) گفته میشود. بدین گونه که کلمات (غار، غارتگر، غافل، غربت، غایب) با " غین " و کلمات (قاب، قاتل، قصاب، قشنگ، قطار) با " قاف " نوشته میشوند اما همه کلمات تقریبا با " قاف " تلفظ میشوند یعنی بدین صورت:
(قار، قارتگر، قافل، قربت، قایب، قاب، قاتل، قصاب، قشنگ، قطار)
تلفظ این دو نویسه در زبان کُردی:
در زبان کُردی برای تلفظ نویسه " ق " انتهای زبان به ته سقف دهان چسبیده میشود و در لحظه بیرون راندن هوا (با فشار) زبان از سقف دهان جدا شده و آزاد میگردد.
برای تلفظ نویسه " غ " انتهای زبان به انتهای سقف دهان (نزدیک به زبان کوچک) چسبیده میشود و در هنگام بیرون راندن هوا (بدون فشار) زبان همچنان به سقف دهان چسبیده میماند.
به تلفظ نویسه " ق " در کلمات زیر گوش دهید:
لینک دانلود فایل صوتی
" قەشەنگ، قەتار، قابلەمە، قۆری، قیر، قرپۆک، قاچ، قارچ، قەیتان، قازی "
در الفبای لاتین این آوا با نویسه " q / Q " نشان داده میشود.
------------------------------------
به تلفظ نویسه "غ " در کلمات زیر گوش دهید:
لینک دانلود فایل صوتی
" غارەتگەر، غافڵ، غوربەت، غاییب، غار کردن، غەزەب، غەیبەت، غەمبار، غەمخۆر، غیرەت "
لازم به ذکر است که تعداد زیادی از زبان شناسان کُرد معتقدند نویسهٔ " غ " در هیچ کلمه ریشه دار کُردی بکار نمیرود و این نویسه متعلق به زبانهای سامی بوده که با ورود اسلام به سرزمین کُردستان این نویسه نیز وارد آواهای زبان کُردی شدهاست.
در بیشتر کلمات ریشه دار زبان کُردی نویسهٔ " غ " به نویسهٔ " خ " تبدیل میشود. در کلماتی که همچین تبدیلی صورت نمیگیرد کلمه یی کُردی جای کلمهٔ بیگانه را میگیرد.
کلمه غیر کُردی نوشتن کلمه با الفبای عربی تبدیل "غ"به"خ"یا جایگزینی با یک کلمه کُرددی
------------------------------- ----------------------------------------------
غم >> غەم >> خەم
غافل >> غافڵ >> خافڵ
غزال >> غەزاڵ >> خەزاڵ
غار >> -- >> ئەشکەوت
در الفبای لاتین نویسه ایی جدا برای این آوا تعریف نشدهاست و به جای این نویسه از نویسه " x / X " استفاده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۵ –(و: و)
در زبان فارسی این نویسه همانند (V) در انگلیسی و (ڤ) در کُردی تلفظ میشود. بدین گونه که کلمه " ورود " بصورت (vorood) ادا میشود. اصولا تلفظ دو نویسه " V " و " W " در زبان انگلیسی بسیار متفاوت هستند.
به تلفظ (W و V) در کلمات زیر گوش دهید:
" World , Want , Word , Web , Wage "
" Vacant , Van , Vanish , Verb , View "
تلفظ نویسه " و " در کُردی همانند تلفظ نویسه " W " در انگلیسی و نویسه " و " در عربی است. بدین گونه که برای تلفظ آن لبها غنچه میشوند و هرگز از دندانها استفاده نمیشود (لبها و دندانها هیچ تماسی با هم پیدا نمیکنند).
به تلفظ نویسه " و " در کلمات زیر گوش دهید:
لینک دانلود فایل صوتی
" وەک، وشە، وەرە، وەرز، وریا، وشک، وشتر، ورگ، ورد، واتا "
در الفبای لاتین این آوا با نویسه " w / W " نشان داده میشود.
پنج نویسهٔ " ح / ع / غ / ق / و " با آنکه ظاهرا در کُردی و فارسی مشترک هستند اما باید
تاکید کرد که از لحاظ شکل تلفظ قرابتی با هم ندارند.
مصوتها:
به کلمات زیر در زبان کُردی و فارسی نگاه کنید:
کُردی: کورد، کورسی، کورت، کوردستان، گورگ
فارسی: سرور، غرور، شروع، رود، کور
در نگاه اول نویسه " و (صدای او) " در کلمات کُردی و فارسی مشترک هستند.
اما نویسه " و (صدای او) " در کُردی نسبت به فارسی بسیار کوتاه تر (در حدود یک سوم) ادا میشود.
مانند تلفظ " او " در کلمه انگلیسی " Put " و احیانا تلفظ "او" در کلمه فارسی " پول ".
به این نویسه در کُردی (اوی کوتاه) گفته میشود.
کلمات فارسی فوق را با الفبای کُردی مینویسیم:
فارسی: سرور، غرور، شروع، رود، کور
کُردی: سوروور، غوروور، شورووع، روود، کوور
در کُردی آوای " اوی کوتاه " را با یک " و " و آوای " اوی کشیده " را با دو "وو" نشان میدهند.
پس نویسه " و " در بیشتر کلمات فارسی صدای " اوی کشیده " و در کلمات کُردی صدای " اوی کوتاه " میدهد.
به تلفظ نویسه " و (صدای او کوتاه) " در کلمات زیر گوش دهید:
" کورد، کورسی، کورت، کوردستان، گورگ، چەکوش، درومان، سوتمان، کوڕ، کورتان "
در الفبای لاتین این آوا با نویسه " u / U " نشان داده میشود.
نکته مهم
به این کلمات دقت کنید:
وەک، وشە، وەرە، وەرز، وریا، وشک، وشتر، ورگ، ورد، واتا
کورد، کورسی، کورت، کوردستان، گورگ، چەکوش، درومان، سوتمان، کوڕ، کورتان
نویسه (و) در کدامیک صامت (صدای واو) و در کدامیک مصوت (صدای او) است؟
واضح است که در این کلمات (و) هم به عنوان صامت و هم به عنوان مصوت بکار برده شدهاست.
(و) در ردیف اول به عنوان صامت (آوای نویسه W) و در ردیف دوم به عنوان مصوت (آوای نویسه U)
این اشکال در الفبای عربی که برای هر دو آوای (W صامت و U مصوت در لاتین) یک نویسه (کارکتر) الفبایی یعنی " و " تعریف شدهاست موجب مشکلاتی در امر یادگیری زبان کُردی شدهاست. در الفبای کُردی با نویسه لاتین این اشکال برطرف شدهاست بدین گونه که برای آوای صامت نویسه W و برای آوای مصوت نویسه U تعریف شدهاست.
برای توضیحات تکمیلی به " نقدی بر الفبای زبان کُردی " مراجعه کنید.
جدول تطابقی نویسههای لاتین با نویسههای عربی مربوط به دسته دوم
صامتها
لاتین
عربی
ندارد
ح
ندارد
ع
ندارد
غ
Q – q
ق
W – w
و
مصوتها
لاتین
عربی
u / U
و
درس چهارم دسته اول (درس اول): نویسههایی که از نظر نوشتاری و تلفظ بین الفبای کُردی و الفبای
فارسی مشترک هستند.
دسته دوم (درس دوم): نویسههایی که از نظر نوشتاری مشترک ولی از نظر تلفظ
متفاوت هستند.
دسته سوم (درس سوم): نویسههایی که از نظر نوشتاری متفاوت ولی از نظر تلفظ
مشترک هستند.
دسته چهارم (درس چهارم): نویسههایی که هم از نظر نوشتاری وهم از نظر تلفظ
باالفبای فارسی متفاوتند.
بررسی دسته چهارم:
نویسههایی که هم از نظر نوشتاری و هم از نظر تلفظ (طرز ادا) باالفبای فارسی متفاوتند.
" این علامت نشان دهنده لینک دانلود فایل صوتی است. فایلهای صوتی را دانلود کرده و به
دقت به آن گوش دهید. "
در صامتها: ئـ/ ڕ / ڤ / ڵ
در مصوتها: بزرۆکه (i / I)
صامتها:
۱ - (ئـ)
تقریبا معادل همزه (ء) در فارسی است. در زبان کُردی بصورت بسیار خفیف ادا میشود و همیشه در ابتدای کلمات کاربرد دارد. همچنین به تمامی مصوتها هم میچسبد.
(ئـ+ ـه): ئەو، ئەسرین، ئەردەڵان، ئەرخەیان، ئەمشەو،
(ئـ+ ـ ـێـ): ئێوارە، ئێرە، ئێوە، ئێستە، ئێسک
(ئـ+ ـۆ): ئۆخەی، ئۆباڵ، ئۆخر، ئۆقرە، ئۆگر
(ئـ+ ـا): ئازاد، ئاوات، ئاگر، ئاش، ئاکام
(ئـ+ ـوو): ئووستا
(ئـ+ ـیـ): ئیتر، ئیش،
(ئـ+ بزرۆکه): ئسپار، ئستران
حال به تلفظ نویسه " (ئـ) " در کلمات زیر گوش دهید:
لینک دانلود فایل صوتی
" ئەسرین، ئەردەڵان، ئێرە، ئێوە، ئێستە، ئاوات، ئاگر، ئووستا، ئیتر، ئسپار"
در الفبای لاتین برای این آوا نویسه ایی جداگانه تعریف نشدهاست بلکه با مصوت بعد از خود در
مجموع تشکیل یک نویسه میدهد.
بصورت زیر است:
(ئـ+ ـه) >> ئە = e برای مثال: ئەو = ew ، ئەرخەیان = erxeyan
(ئـ+ ـ ـێـ) >> ئێ = ê برای مثال: ئێوارە = êware، ئێرە = êre
(ئـ+ ـۆ) >> ئۆ = o برای مثال: ئۆخەی = oxey، ئۆقرە = oqre
(ئـ+ ـا) >> ئا = a برای مثال: ئازاد = azad، ئاوات = awat
(ئـ+ ـوو) >> ئوو = û برای مثال: ئووستا = ûsta
(ئـ+ ـیـ) >> ئی = î برای مثال: ئیتر = îtir
۲ - (ڕ: ڕ ـڕ)
در زبان کُردی دو نوع آوا وجود دارد که یکی را با نویسه " ر " و دیگری را با نویسه " ڕ " نشان
میدهند. تلفظ " ر " نازک همانند حرف " ر " در زبان فارسی میباشد. اما نویسه دوم که به زبان
کُردی اختصاص دارد "رای غلیظ " گفته میشود. این آوا را میتوان در زبان اسپانیولی نیز یافت.
برای تلفظ این آوا سطح بیشتری از نوک زبان به قسمت ابتدای سقف دهان میچسبد. در آوای
" ر " تنها نوک زبان به ابتدایی ترین قسمت سقف دهان میچسبد.
برای درک تفاوت بین این دو آوا به تلفظ کلمات زیر گوش دهید:
لینک دانلود فایل صوتی
" تلفظ نویسه " ر ": باران، کاروان، شار، دار، سەربەرز، تێر، تەیارە، تەرزە، لەرزە، تەخار "
این نویسه هیچگاه در ابتدای کلمه قرار نمیگیرد.
لینک دانلود فایل صوتی
" تلفظ نویسه " ڕ ": ڕێوی، ڕەش، ڕزگار، مەڕ، گاڕان، پاڕانەوە، دڕ، خڕ، شەڕ، شڕ "
این نویسه در هر جایی از کلمه میتواند قرار گیرد.
با توجه نکته بالا هیچ کلمه ایی در زبان کُردی با آوای " ر نازک " آغاز نمیگردد و اگر کلمه ایی
با "ر " شروع شود حتما "رای غلیظ " است که در ابتدای آن کلمه استفاده شدهاست. به دلیل
وجود این قاعده در زبان کُردی بعضی اوقات " ر " اول کلمات را بدون علامت (̬) در زیر " ر " { ڕ}
مینویسند.
البته این نحوه نوشتن از نظر مجمع زبان کُردی در کردستان عراق این کار اشتباه است و باید " ر "
اول کلمات را دقیقا بصورت { ڕ} نوشت.
مثالهای بیشتر:
لینک دانلود فایل صوتی
" ڕۆژ، هەڕەشە، دۆڕان، ڕاست، ڕووت، گەڕان، زێڕ، کڕێوە، کەڕ، ڕاوچی، ڕا کردن، سڕینەوە"
در الفبای لاتین این آوا در وسط کلمات با نویسه " rr / RR " و در ابتدای کلمات " r / R " نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۳ - (ڤ: ڤـ ـڤـ ـڤ ڤ)
این آوا در زبان فارسی نیز تلفظ میشود. تلفظ آن معادل تلفظ " و " در اول کلمه " ورود " است. در انگلیسی برای نشان دادن این آوا از نویسه " V " استفاده میشود.
به تلفظ نویسه " (ڤ: ڤـ ـڤـ ـڤ ڤ) " در کلمات زیر گوش دهید:
لینک دانلود فایل صوتی
" ئەڤین، تاڤگە، چاڤ، دەڤەر، گۆڤار، پەیڤین، ڤژە، بڤە، مرۆڤ، تەڤ"
لازم به ذکر است این آوا در کرمانجی شمالی (کردستان ترکیه) بیشترین کاربرد را دارد.
در الفبای لاتین این آوا با نویسه " v / V " نشان داده میشود.
-----------------------------------------------------------------------
۴ - (ڵ: ـڵـ ـڵ ڵ)
در زبان کُردی دو نوع آوا وجود دارد که یکی را با نویسه " ل " و دیگری را با نویسه " ڵ " نشان
میدهند. تلفظ " ل " نازک همانند حرف " ل" در زبان فارسی میباشد. در آوای " ل " تنها نوک زبان
به ابتدای سقف دهان میچسبد. اما نویسه دوم که به زبان کُردی اختصاص دارد " لام غلیظ " گفته میشود این آوا را میتوان در زبان تُرکی نیز یافت.
برای تلفظ این آوا سطح زیادی از وسط و نوک زبان به سقف دهان میچسبد سپس رها میشود.
برای درک تفاوت بین این دو آوا به تلفظ کلمات زیر گوش دهید:
تلفظ نویسه " ل " (ل ـلـ ـل ل):
لینک دانلود فایل صوتی
" لانک، لووس، لۆکە، پشیلە، مەلە، گەل، کلک، دیل، جل، گول"
این نویسه هیچگاه در ابتدای کلمه قرار نمیگیرد.
تلفظ نویسه " ڵ " (ـڵـ ـڵ ڵ):
لینک دانلود فایل صوتی
"کەڵەگەت، بەڵاڵووک، ئاڵۆز، گڵ، شتڵ، چقڵ، چەقەڵ، دڵ، تاڵ، گوڵ"
این نویسه هیچگاه در ابتدای کلمه قرار نمیگیرد.
یعنی هیچ کلمه ایی در زبان کُردی با آوای" ل غلیظ " آغاز نمیگردد و اگر کلمه ایی با " ل " شروع
شود حتما " ل نازک " است، که در ابتدای آن کلمه استفاده شدهاست.
مثالهای بیشتر:
لینک دانلود فایل صوتی
" گەماڵ، تاڵ، ماڵ، حاڵ، منداڵ، شەماڵ، بەتاڵ، کۆتاڵ، کرمۆڵ، بەتاڵ"
لازم به ذکر است این آوا در کرمانجی شمالی (کردستان ترکیه) کمترین کاربرد ا دارد.
در الفبای لاتین این آوا در وسط کلمات با نویسه " ll / LL " و در ابتدای کلمات "l / L " نشان داده میشود.
مصوتها:
1 - بزرۆکه (i / I)
در الفبای عربی برای مصوت هشتم (بزرۆکه) هیچ نشانه ایی تعیین نشدهاست و تلفظ حرفی که، نوشته نمیشود به دو اشکال اساسی زیر منجر شدهاست:
۱ – تعدادی از کلمات کردی هستند مانند {بردن، من، ژن، مردن، بزن، خستن} در ظاهر فاقد مصوت
هستند اما به هنگام تلفظ این کلمات آوای بزرۆکه خودنمایی میکند. بدین معنی که این صدا هم
وجود دارد و هم تلفظ میشود اما در الفبای عربی هیچ کارکتری برای آن درنظر گرفته نشدهاست.
به تلفظ این کلمات گوش دهید:
لینک دانلود فایل صوتی
"بردن (Birdin)، من (Min)، ژن (Jin)، مردن (Mirdin)، بزن (Bizin)، خستن (Xistin) "
۲ – اشکال دوم زمانی دردسرساز میشود که بخواهیم زبان کُردی را بر اساس این الفبا به یک غیر کُرد
آموزش دهیم. کُردها خود بنا به تجربه، ناخوداگاه میتوانند تشخیص دهند که در کجای کلمه (بزرۆکه)
وجود دارد اما برای غیر کُرد چنین امکانی حداقل در ابتدای راه وجود ندارد و این خود باعث سردرگمی
میشود.
برای تشخیص بزرۆکه میتوانیم از نکات زیر استفاده کنیم:
الف: در اول کلماتی که با دو حرف صامت پشت سرهم شروع شدهاند مانند {بردن، من، ژن، مردن، بزن، خستن} آوردن بزرۆکه حتمی است.
ب: چنانچه درآخرکلمه دو حرف صامت بهدنبال هم بیایند، آمدن بزرۆکه درمیان آنها بستگی به نحوهٔ
تلفظ آن کلمهدارد مانند کلمات {بردن، مردن، بزن، خستن} که بین دو حرف آخر همگی، آوردن بزرۆکه
لازم است اما در کلماتی مانند { زانست / Zanist} بین دو حرف آخر هیچ مصوتی قرار نمیگیرد.
پ: در زبان کُرد ی هیچگاه مصوتها اول کلمه نمیآیند.
ج: هر کلمه ایی در زبان کُردی حداقل یک مصوت دارد.
د: تعداد مصوتهای هر کلمه با تعداد سیلابهای (بخشهای) آن کلمه برابر است.
مثال: کلمه (زانست / Zanist) دو سیلاب دارد " زا Za + نست Nist "
در سیلاب اول نویسه " ا " مصوت است و در سیلاب دوم نویسه " بزرۆکه/ i " مصوت است.
-----------------------------------------------
مثالهای بیشتر:
لینک دانلود فایل صوتی
" بەفر (Befir)، کۆتر (Kotir)، سارم (Sarim)، دەستت (Destit)، باڵت (ballit)
هاتم (Hat im)، کردن (Kirdin)، بردن (Birdin)، خواردن (Xiwardin)، ڕۆشتن (Roştin)
زستان (Zistan)، کوردستان (Kurdistan) "
در الفبای لاتین این آوا با نویسه " i / I " نشان داده میشود.
جدول مقایسه ایی نویسههای لاتین با عربی مربوط به دسته چهارم:
صامتها
لاتین
عربی
ندارد
ئـ
RR- rr
ڕ
V – v
ڤ
LL – ll
ڵ
مصوتها
لاتین
عربی
i / I
بزرۆکه
