زیست‌شناسی/دستگاه عصبی

ویکی‎کتاب، کتابخانهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
حواس زیست‌شناسی حواس
زیست‌شناسی


مقدمه: زنده ماندن یک جاندار به این بستگی دارد که بتواند محرک‌های بیرونی و داخلی را شناسایی کرده و به آنها پاسخ مناسب بدهد تا جاندار بتواند خود را با آن شرایط سازگار کند. این وظیفه در جانوران بر عهده‌ی دستگاه عصبی می‌باشد.

از محرک‌های بیرونی می‌توان تغییر دما، میزان نور و حرکت را نام برد؛ و از محرکهای درونی می‌توان تغییر فشار خون، تغییر میزان قند خون و ... را نام برد.

دستگاه عصبی در مهره‌داران[ویرایش]

دستگاه عصبی در مهره‌داران دو بخش دارد: دستگاه عصبی مرکزی و دستگاه عصبی محیطی

دستگاه عصبی مرکزی[ویرایش]

شامل مغز و نخاع می‌باشد و نقش آن پردازش کردن اطلاعات ورودی و دادن پاسخ مناسب به آنها می‌باشد.

مغز

بخش‌های مختلف مغز: مغز دارای بخشهای مختلفی می‌باشد از جمله: مخ – مخچه – بصل النخاع – هیپوتالاموس – تالاموس- پل مغزی – مغز میانی

محافظت از دستگاه عصبی مرکزی[ویرایش]

Fasle aval sadde khooni.jpg

مغز و نخاع به وسیله‌ی سه عامل محافظت می‌شوند که عبارتند از:

  1. جمجمه و ستون مهره‌ها: جعبه‌های استخوانی که مغز و نخاع را در برابر ضربات فیزیکی محافظت

می‌کنند.

  1. پرده‌ی مننژ: یک پردهی سه لایه که در زیر جمجمه و ستون مهره‌ها قرار دارد.
  1. سد خونی- مغزی: مویرگ‌های موجود در مغز به اندازه مویرگ‌های دیگر بدن منافذ و سوراخ ندارند در نتیجه میکرب‌ها و مواد دیگر نمی‌توانند به راحتی وارد مغز شوند.
Fasle aval talamoos.jpg

نورون‌ها[ویرایش]

Fasle aval noron.jpg

سلولهای بسیار تخصص یافته‌ای می‌باشند که وظیفهی آنها دریافت محرک‌ها و تبدیل آن‌ها به پیام‌های الکتریکی و هدایت این پیام‌ها می‌باشد.

بخش‌های تشکیل دهنده‌ی یک نورون:

۱. جسم سلولی: بزرگترین بخش نورون که دارای هسته و عمدهی سیتوپلاسم و اندامک‌های سلولی می‌باشد.

۲. آکسون: زائده‌ی سیتوپلاسمی معمولا بلند و منفردی که پیامهای عصبی را از جسم سلولی خارج و به یک نورون دیگر یا ماهیچه‌ها و غده‌ها هدایت می‌کند.

۳. دندریتها: زائده‌های سیتوپلاسمی معمولا کوتاه که کار آنها دریافت محرک‌ها و ارسال آن‌ها به جسم سلولی می‌باشد.

انواع نورونها:

نورون‌ها از نظر عملی که انجام می‌دهند سه نوع هستند:

۱. نورون‌های حسی: اطلاعات را از اندام‌های حسی مثل پوست، گوش، چشم و ... به مغز و نخاع می‌رسانند. این نورون‌ها دندریت‌های بلند و آکسون کوتاهی دارند. آکسون این نورون‌ها به سمت مراکز عصبی و دندریت آن‌ها به سمت اندام‌های حسی می‌باشد.

۲. نورون‌های حرکتی: فرمان‌ها را از مغز و نخاع به ماهیچه‌ها و اندام‌های دیگر منتقل می‌کنند. دارای دندریتهای کوتاه و آکسون بلند می‌باشند و طرز قرار گرفتن آنها طوری است که آکسون آنها به سمت اندام‌های عمل کننده و دندریت آنها به سمت مراکز عصبی می‌باشد.

۳. نورون‌های رابط: در مغز و نخاع قرار دارند و بین نورونهای حسی و حرکتی ارتباط برقرار می‌کنند.

این نورونها دندریتها و آکسون بسیار منشعبی دارند. در شکل زیر انواع نورونها را مشاهده می‌کنید.

تقسیم بندی نورون‌ها از نظر شکل:

نورونهای یک قطبی: از یک قسمت سلول یک زایده سیتوپلاسمی خارج می‌گردد و سپس این زایده به دو شاخه تقسیم می‌شود یکی به عنوان آکسون و یکی به عنوان دندریت.

نورونهای دو قطبی: دندریت و آکسون از دو قطب جسم سلولی خارج می‌شوند.

نورونهای چند قطبی: دارای دندریتهای فراوان و آکسون تنها می‌باشند.

دستگاه عصبی در بی‌مهرگان[ویرایش]

کیسه تنان: شامل یک شبکه عصبی بدون اندام کنترل کننده‌ی مرکزی (مغز) می‌باشند. (مانند هیدر)

خارتنان: شامل یک حلقه‌ی عصبی در اطراف دهان می‌باشند و شاخه‌های عصبی از این حلقه منشعب شده و وارد شاخه‌ها می‌شوند.

کرم‌های پهن: در ناحیهی سر عقده‌های مغزی (سلولهای عصبی متمرکز شده) قرار دارند. از این عقده‌ها ۲ طناب عصبی شکمی به سمت قسمت پشتی بدن جانور کشیده می‌شوند و عصب‌های عرضی مثل پله‌های نردبان دو طناب عصبی را به هم متصل می‌کنند. (مانند کرم پلاناریا)

کرم‌های حلقوی و بندپایان: عقده‌های مغزی در ناحیه‌ی سر قرار دارند و یک طناب عصبی شکمی به آن متصل می‌شود. (مانند ملخ)

نرم تنان: دستگاه عصبی نسبتا سادهای دارند با اندکی مغز و اندام‌های حسی. اما در بین آن‌ها سرپایان مثل هشت پا دستگاه عصبی پیچیده‌ای دارند و عقده‌ه‌ای مغزی در اطراف مری قرار دارند و اندام‌های حسی پیشرفته‌ای هم دارند.