پرش به محتوا

زیست‌شناسی/دستگاه عصبی

ویکی‎کتاب، کتابخانهٔ آزاد
فهرست زیست‌شناسی حواس
زیست‌شناسی


یک جاندار برای اینکه زنده بماند باید خود را با شرایط محیطی سازگار کند. جاندار برای سازگار شدن با محیط باید محرّک‌های درونی و بیرونی را شناسایی کند و به آنها پاسخ مناسب بدهد، این وظیفه در جانوران بر عهدهٔ دستگاه عصبی است.

تغییر فشار خون، تغییر میزان قند خون و ... نمونه‌هایی از محرک‌های درونی و تغییر دما، میزان نور و ... نمونه‌هایی از محرک‌های بیرونی هستند.

دستگاه عصبی در مهره‌داران

[ویرایش]

دستگاه عصبی در مهره‌داران به دو بخش دستگاه عصبی مرکزی و دستگاه عصبی محیطی تقسیم می‌شود.

دستگاه عصبی مرکزی

[ویرایش]

ساختار دستگاه عصبی مرکزی

[ویرایش]

مغز و نخاع دستگاه عصبی مرکزی را تشکیل می‌دهند که نقش پردازش اطلاعات ورودی و دادن پاسخ مناسب به آنها را بر عهده دارند.

مغز

مغز از سه بخش مخ، مخچه و ساقهٔ مغز تشکیل می‌شود.

مخ از دو نیمکره تشکیل شده است. نیمکرهٔ راست مخ فعالیت‌های سمت چپ بدن و نیمکرهٔ چپ مخ فعالیت‌های سمت راست بدن را کنترل می‌کند. هر نیمکره کارهای اختصاصی نیز دارد، برای نمونه بخش‌هایی از نیمکرهٔ چپ به توانایی در ریاضیات و استدلال مربوط‌اند و نیمکرهٔ راست در مهارت‌های هنری تخصص یافته است. بخش خارجی نیمکره‌های مخ، یعنی قشر مخ جایگاه نهایی پردازش اطلاعات ورودی به مغز است که نتیجهٔ آن یادگیری، تفکر و عملکرد هوشمندانه است.

مخچه در پشت ساقهٔ مغز قرار دارد و شامل دو نیمکره و بخشی به نام کرمینه در میان آنها است. این اندام مرکز تنظیم وضعیت بدن و تعادل آن است.

ساقهٔ مغز از مغز میانی، پل مغزی و بصل‌النخاع تشکیل شده است. مغز میانی در بالای پل مغزی قرار دارد و در فعالیت‌های گوناگونی مانند شنوایی، بینایی و حرکت نقش دارند. برجستگی‌های چهارگانه بخشی از مغز میانی‌اند. پل مغزی در فعالیت‌های گوناگونی مانند تنفس، ترشح بزاق و اشک نقش دارد. بصل‌النخاع پایین‌ترین بخش مغز است که در بالای نخاع قرار دارد. بصل‌النخاع، فشار خون و زنش قلب را تنظیم می‌کند و مرکز انعکاس‌هایی مانند عطسه، بلع، سرفه و مرکز اصلی تنظیم تنفس است.

نخاع درون ستون مهره‌ها از بصل‌النخاع تا دومین مهرهٔ کمر کشیده شده است. نخاع مغز را به دستگاه عصبی محیطی متصل می‌کند و مرکز برخی از انعکاس‌های بدن است.

محافظت از دستگاه عصبی مرکزی

[ویرایش]

سه عامل زیر از مغز و نخاع محافظت می‌کنند:

  1. جمجمه و ستون مهره‌ها: استخوان‌های جمجمه از مغز و ستون مهره‌ها از نخاع نگهداری می‌کنند.
  2. پرده‌های مننژ: سه پرده از نوع بافت پیوندی که بین آنها را مایع مغزی-نخاعی پر کرده است مانند ضربه‌گیر، از دستگاه عصبی مرکزی در برابر ضربه نگهداری می‌کنند.
  3. سد خونی-مغزی: یاخته[۱]‌های بافت پوششی مویرگ‌های مغز به یکدیگر چسبیده‌اند و بین آنها منفذی وجود ندارد. در نتیجه بسیاری از مواد و میکروب‌ها در شرایط طبیعی نمی‌توانند به مغز وارد شوند. البته مولکول‌هایی مانند اکسیژن، گلوکز و آمینواسیدها و برخی داروها می‌توانند از این سد بگذرند.

یاخته‌های عصبی

[ویرایش]

نورون‌ها یا یاخته‌های عصبی، یاخته‌هایی بسیار تخصص یافته هستند که سه عملکرد دارند: این یاخته‌ها تحریک پذیرند و پیام عصبی تولید می‌کنند؛ آنها این پیام را هدایت و به یاخته‌های دیگر منتقل می‌کنند.

یک یاختهٔ عصبی از سه بخش تشکیل می‌شود که عبارتند از:

  1. دندریت (دارینه[۱]): رشته‌ای سیتوپلاسمی است که پیام‌ها را دریافت و به جسم یاختهٔ عصبی وارد می‌کند.
  2. جسم یاخته‌ای: بزرگترین بخش یاخته‌های عصبی است که هسته و بیشتر سیتوپلاسم و اندامک‌های یاخته‌ای در آن قرار دارند.
  3. آکسون (آسه[۱]): رشته‌ای سیتوپلاسمی است که پیام عصبی را از جسم یاختهٔ عصبی تا انتهای خود که پایانهٔ آکسونی نام دارد هدایت می‌کند.

انواع یاخته‌های عصبی

[ویرایش]

یاخته‌های عصبی از نظر کاری که انجام می‌دهند سه نوع هستند.

  1. یاخته‌های عصبی حسی: پیام‌ها را از گیرنده‌های حسی به سوی بخش مرکزی دستگاه عصبی می‌آورند. در این یاخته‌ها دندریت‌ها با هم یکی می‌شوند و به جسم یاختهٔ عصبی می‌روند. آکسون در این یاخته‌ها از دندریت کوچکتر است.
  2. یاخته‌های عصبی حرکتی: پیام‌ها را از بخش مرکزی دستگاه عصبی به سوی اندام‌ها (مانند ماهیچه‌ها) می‌برند. دندریت‌ها در این نوع یاختهٔ عصبی بسیار منشعب هستند.
  3. یاخته‌های عصبی رابط: در مغز و نخاع قرار دارند و ارتباط لازم را بین یاخته‌های عصبی حسی و حرکتی فراهم می‌کنند. دندریت‌ها در این نوع یاختهٔ عصبی بسیار منشعب هستند.

در شکل زیر انواع یاخته‌های عصبی را مشاهده می‌کنید.

تقسیم بندی یاخته‌های عصبی از نظر شکل:

  1. یاخته‌های عصبی بدون آکسون: در دستگاه عصبی مرکزی یافت می‌شوند و پیام عصبی تولید نمی‌کنند بلکه عملکرد یاخته‌های عصبی دیگر را تنظیم می کنند.
  2. یاخته‌های عصبی تک قطبی: از جسم یاحتهٔ عصبی تنها یک رشته خارج می‌شود که سپس به چند شاخه تقسیم می‌شود.
  3. یاخته‌های عصبی تک قطبی کاذب: از یک قسمت جسم یاخته‌ای یک رشتهٔ سیتوپلاسمی خارج می‌گردد و سپس به دو شاخه تقسیم می‌شود، یکی آکسون و دیگری دندریت.
  4. یاخته‌های عصبی دو قطبی: دندریت و آکسون از دو قطب جسم یاخته‌ای خارج می‌شوند.
  5. یاخته‌های عصبی چند قطبی: دارای دندریت‌های فراوان و آکسون تنها هستند.

دستگاه عصبی در بی‌مهرگان

[ویرایش]

کیسه تنان: شامل یک شبکه عصبی بدون اندام کنترل کنندهٔ مرکزی (مغز) می‌باشند. (مانند هیدر)

خارتنان: شامل یک حلقهٔ عصبی در اطراف دهان می‌باشند و شاخه‌های عصبی از این حلقه منشعب شده و وارد شاخه‌ها می‌شوند.

کرم‌های پهن: در ناحیهی سر عقده‌های مغزی (سلول های عصبی متمرکز شده) قرار دارند. از این عقده‌ها ۲ طناب عصبی شکمی به سمت قسمت پشتی بدن جانور کشیده می‌شوند و عصب‌های عرضی مثل پله‌های نردبان دو طناب عصبی را به هم متصل می‌کنند. (مانند کرم پلاناریا)

کرم‌های حلقوی و بندپایان: عقده‌های مغزی در ناحیهٔ سر قرار دارند و یک طناب عصبی شکمی به آن متصل می‌شود. (مانند ملخ)

نرم تنان: دستگاه عصبی نسبتاً سادهای دارند با اندکی مغز و اندام‌های حسی. اما در بین آن‌ها سرپایان مثل هشت پا دستگاه عصبی پیچیده‌ای دارند و عقده‌ه‌ای مغزی در اطراف مری قرار دارند و اندام‌های حسی پیشرفته‌ای هم دارند.

پانویس

[ویرایش]
  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ واژهٔ مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی، دفتر نخست، سال ۱۳۸۴